Nr ISSN 2082-7431
Polska Podziemna
Delegatura Rządu na Kraj.
Okręgowa Delegatura Nowogródek.



Okręgowa Delegatura Rządu Nowogródek. Kryptonimy: "Konopie", "Len", "Niemien".

Delegaci Okręgowi Rządu:

- Jan Trzeciak "Aleksander".: luty - maj 1944 r.
- Marian Jankowski "Haydank".maj/czerwiec 1944 - kwiecień 1945 r.

Prace nad rozbudową struktur ODR w okręgu Nowogródek, rozpoczęto bardzo późno. Okręg ten był jednym z najsłabiej zorganizowanych, na co wpływało kilka czynników.
Dopiero w marcu 1943 r., rozszerzono kompetencje Zygmunta Fedorowicza - delegata okręgu wileńskiego i poddano mu pod kontrolę Okręg Nowogródek. Bezpośrednią władzę nad Nowogródczyzną miał objąć jego zastępca.
Prawdopodobnie w maju lub czerwcu 1944 r., Fedorowicz udał się na tereny sąsiedniego województwa, by rozpocząć starania organizacyjne. Udało mu się założyć dwa ośrodki w Lidzie, jeden propagandowo-oświatowy, drugi opieki społecznej, jednak jego wysiłki napotkały na ogromne trudności.

Podstawowym problemem była słabość żywiołu polskiego w terenie, o czym wspomina Fedorowicz w swoim raporcie:

"Element polski zawsze był tam szczupły, obecnie zaś stał się bardzo nieliczny, a w wielu okolicach zaniknął prawie zupełnie. Ziemiaństwo zostało wywiezione przez bolszewików lub później samo uciekło, element urzędniczy, nauczycielstwo i w ogóle inteligencja miasteczkowa utrzymały się tylko w Lidzie i Baranowiczach. Poza tym na ogromnych obszarach poza nielicznymi księżmi nie ma dosłownie nikogo".

Bezwład organizacyjny trwał aż do drugiej połowy 1943 r., kiedy to, dzięki staraniom delegatury nawiązano współpracę z Armia Krajową. Wówczas to poproszono Siły Zbrojne w Kraju o wytypowanie odpowiedniego kandydata na stanowisko delegata okręgowego. Rozmowy w tej sprawie przeprowadziło Biuro Wschodnie Departamentu Spraw Wewnętrznych z przedstawicielem AK, w grudniu 1943 r.

Wówczas to wysunięto kandydaturę Jana Trzeciaka "Aleksandra", z którym rozmowy przeprowadził jego przyjaciel Tomasz Zan "Borek". Mimo to jeszcze w styczniu Jan Stanisław Jankowski informował Radę Jedności Narodowej, że okręg Nowogródek jest nieobsadzony. Dopiero w lutym Delegatura Rządu zwróciła się do Trzeciaka z prośbą o przybycie do Warszawy. W tym samym czasie Fedorowicz depeszował z Wilna, z prośbą o przyspieszenie nominacji oddzielnego delegata rządu na Okręg Nowogród, motywując ją brakiem pracy w zakresie cywilnym.
Kandydat przybył wkrótce do Warszawy uzyskując oficjalną nominację i obietnicę pomocy finansowej i organizacyjnej, jakiej miała mu udzielić delegatura wileńska.

W związku z tym, że Trzeciak miał dobre stosunki z miejscową AK i jej komendantem - Januszem Szlaskim "Borsukiem", praca organizacyjna poszła zdecydowanie do przodu.
Już 2 kwietnia "Borsuk" przekazał Trzeciakowi działy opieki społecznej i oświaty szkolnej. Mimo ogromnych trudności, nowemu delegatowi, udało się bardzo szybko stworzyć zalążki podziemnej administracji cywilnej w terenie. W kolejnym etapie prac, AK przekazała "Aleksandrowi" Wojskowa Służbę Ochrony Powstania.
W maju zdołano obsadzić stanowiska: kierownika biura ODR, którym został Marian Jankowski "Haydank", a także kierowników wydziałów: bezpieczeństwa, samorządu, przemysłu i handlu, opieki społecznej, oświaty i kultury. Dane personalne nie są jednak znane.
W terenie udało się w znacznym stopniu zorganizować siatkę strukturalną w dwóch powiatach: Lida i Szczuczyn, w dwóch innych: Baranowicze i Wołożyn, wyznaczono kierowników.

Podczas swojego kolejnego pobytu w Warszawie, w maju 1944 r., Jan Trzeciak zrezygnował ze stanowiska. Jego następca został dotychczasowy kierownik biura ODR - Marian Jankowski "Haydank".
1 września przesłał on do Departamentu Spraw Wewnętrznych depeszę, w której informował:

"Sowiety przystąpiły od dwóch tygodni do intensywnej akcji wyniszczania oddziałów AK znajdujących się na terenie Wilno i Nowogródek. W ślad za tym idzie mobilizacja mężczyzn na razie w wieku 18 do 35 lat, którzy otrzymują już imienne wezwania do wojska. Ludność sabotuje dotychczasowe zarządzenia okupanta, ale zachodzi obawa, że może ulec represji. Upraszam o spowodowanie możliwie szybkiej interwencji dyplomatycznej mocarstw sprzymierzonych, celem wymuszenia na rządzie ZSRR zaniechania mobilizacji mężczyzn w okręgu".

Delegat okręgowy Marian Jankowski działał co najmniej do kwietnia 1945 r., utrzymując ścisły kontakt z dowódcą zgrupowania AK mjr Czesławem Dębickim "Jaremą". W lecie 1945 r. został aresztowany przez NKWD i najprawdopodobniej zmarł w sowieckim łagrze".

Od maja 1943 r. ODR Nowogródek posiadała już łączność radiową z centralą w Warszawie. Do władz okręgu wysłano wtedy jedną radiostację. Na początku lipca w sprawozdaniu "komórki patefonowej" pisano co następuje:

"Do Niemna wysłano jeden komplet aparatu wraz z kodami, szyframi i tym wszystkim, co do nadawania jest potrzebne. Z braku stałej, osobistej łączności z Niemnem, wyznaczyliśmy jednostronne terminy prób patefonowych, poczynając od 17 lipca br.".

12 lipca były delegat okręgu Jan Trzeciak, dołączył wraz z radiostacją do VII batalionu 77 pp AK w Powiłańcach. Niestety nie ma wiarygodnych informacji o tym, czy udało mu się uruchomić posiadaną radiostację. Wiadomo jedynie, że latem 1945 r., Trzeciak udał się do Warszawy.

Jeśli chodzi o problematykę prasy niepodległościowej na terenie okręgu, to informacje są bardzo skromne. Dzięki raportowi komórki "600/PP" z kolportażu wydawnictw wiadomo, że w końcu 1943 r., docierało na teren województwa kilka egzemplarzy "Rzeczpospolitej Polskiej" przekazywanych przez BIP AK z Wilna.

Biuro Okręgowego Delegata Rządu - Nowogródek.

Kierownik:

- Marian Jankowski "Haydank".: maj - czerwiec 1944 r.

Wydział Samorządu.

Brak danych. Wiadomo jedynie, że w maju 1944 r., obsadzone było stanowisko kierownika wydziału.

Wydział Przemysłu i Handlu.

Brak danych. W maju 1944 r., obsadzono stanowisko kierownika wydziału.

Wydział Bezpieczeństwa.

Brak danych personalnych. Wiadomo jedynie, że w wydziale, w pierwszych dniach maja 1944 r., pracowały dwie osoby.

Wydział Opieki Społecznej.

Kierownik:

- N.N. "Korweć".

Jak już wspominałem wyżej wydział został przekazany delegaturze przez AK, 2 kwietnia 1944 r. Na czele wydziału stał N.N. "Korweć".
Prezesem Komitetu Opieki Społecznej był N.N. "Kaziuk".

Okręgowe Biuor Szkolne.

Kierownik:

- N.N. "8X".

Podobnie jak to było w przypadku Wydziału Opieki Społecznej, Okręgowe Biuro Szkolne zostało przekazane przez Armię Krajową z dniem 2 kwietnia 1944 r. Tajnym nauczaniem kierował N.N. "8x".

Terenowe organa Okręgowej Delegatury - Nowogródek.

Powiatowa Delegatura Rządu - Baranowicze.

Brak danych.

Powiatowa Delegatura Rządu - Lida.

Delegaci:
- inż. Olgierd Kuszelewski "Sulima", szef okręgowej Wojskowej Służby Ochrony Powstania i zastępca kwatermistrza okręgu AK (nominacja z października 1943 r.)
ppor. Piotr Bartosz "Rycze" - komisarz do spraw cywilnych przy IV batalionie 77 pp AK z siedzibą w Krzywiczach.

Zastępca delegata:
- Wanda Bukowska "Biała Wanda".
Powiatowa Komisja Oświaty i Kultury:
- N.N. "Jastrząb".
- N.N. "Lama".
- N.N. "Orzeł".

Powiatowa Delegatura Rządu - Szczuczyn.

Delegat:
- Józef Małek "Borys".

Powiatowa Delegatura Rządu - Wołożyn.

Zastępca delegata:
- plut./sierż. Jan Turbiak "Chłopski" - kwatermistrz ośrodka AK Iwje-Juraciszki.


Źródła:

* Waldemar Grabowski "Polska Tajna Administracja Cywilna 1940 - 1945".
* Waldemar Grabowski "Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj 1940 - 1945."



Redakcja Dws-Xip.pl pragnie gorąco podziękować Panu dr hab. Waldemarowi Grabowskiemu za zezwolenie na publikację obszernego tekstu oraz zdjęć, pochodzących z monografii "Polska Tajna Administracja Cywilna 1940 - 1945".


Koniec.






Powrót do strony głównej.


Design by Scypion, Butryk.