Początki struktur ZWZ-AK w Nowogródzkiem.
Bazę rekrutacyjną dla mającej powstać konspiracyjnej Armii Krajowej, był głównie żywioł polski, stanowiący ponad połowę populacji Nowogródczyzny (53%). Społeczność polska osiadła w tym regionie od stuleci, zamieszkiwała przede wszystkim duże miasta i miasteczka oraz prawdziwe enklawy wiejskie, zlokalizowane głównie w powiatach: szczuczyńskim, lidzkim i stołpeckim oraz w gminach Juraciszki, Traby, Ługonowicze, Cynry, Zdzięcioł i Nowogródek.
Pierwsze prace organizacyjne rozpoczęto już w 1940 r., jednak w obliczu bezwzględności aparatu sowieckiego, masowych aresztowań i zsyłek, a także słabości organizacyjnej ZWZ utknęły one w martwym punkcie.
Pierwszym oficerem wyznaczonym na stanowisko komendanta nowogródzkiej organizacji ZWZ był płk Adam Obtułowicz "Leon", który otrzymał nominację 22 stycznia 1940 r. Mimo, iż przemierzył on ważniejsze ośrodki powierzonego sobie terenu (m. in. Lida i Baranowicze), nie zdołał zapanować nad nim organizacyjnie.
Zanim zdołał rozpocząć jakiekolwiek prace organizacyjne został aresztowany w Białymstoku i wywieziony do Moskwy na dalsze badania. Zdołał jednak uwolnić się spod opieki eskortujących go agentów w drodze powrotnej do Białegostoku. Zginął pod koniec 1940 r. w parku miejskim w Grodnie, ostrzeliwując się Rosjanom.
Jego współpracownik i zarazem nominalny następca oficer rezerwy Kański "Powała" nie podjął jego obowiązków i opuścił teren Nowogródczyzny nie wywiązując się z zadania.
Identyczna sytuacja miała miejsce na terenie całego Obszaru II - Białystok (któremu Okręg Nowogródek podlegał). Bardzo dobrze obrazuje to Nam meldunek organizacyjny gen. Roweckiego "Grota" nr 79 z 1 kwietnia 1941 r.:
"Warunki pracy na okupacji sowieckiej są trudniejsze niż na okupacji niemieckiej. Praca organizacyjna na
Polesiu, Wołyniu i Nowogródczyźnie ogranicza się do pewnych kontaktów między pojedynczymi ludźmi i wędrującymi
między nimi emisariuszami. Nie ma tam zbiorowej odpowiedzialności i bolszewicy nie są skłonni do
rozstrzeliwania ludzi z lada powodu albo i bez powodu, jak Niemcy, ale niezmierne trudności powoduje znacznie
większe wnikanie ich w sprawy społeczeństwa polskiego niż pod okupacją niemiecką. Nie separują się oni od
Polaków, przeciwnie, włażą wszędzie i narzucają się, a przenosząc walkę na płaszczyznę socjalną, potrafili
zjednać sobie pewną część społeczeństwa polskiego, głównie pośród młodzieży proletariackiej i pewnej części
załamanej moralnie inteligencji. Przez swoje szkoły, instytucje, spółki, teatry i propagandę drukowanym
słowem zatruwają oni mniej odporną część młodzieży i podważają podstawy jej wychowania. Systemem swych
urządzeń biurokratycznych tak spętali społeczeństwo, że szersza praca przeciw bolszewizmowi jest niemożliwa.
Wywiezienie kilkuset tysięcy Polaków do Azji i pobór kilku roczników młodzieży męskiej do wojska znacznie
przerzedził szeregi tych, którzy mogliby stanowić materiał ludzki dla organizacji przede wszystkim
kierowniczej".
Przełomem okazała się być napaść Niemiec na Związek Sowiecki. Od tego czasu na terenie Nowogródczyzny powstawać zaczęły małe grupy konspiracyjne, złożone z kilku lub kilkunastu ludzi, z reguły mających do siebie zaufanie. W okresie tym nie określono jeszcze żadnych form walki, a powstające małe grupki nie zostały ujęte w jakiekolwiek struktury organizacyjne.
Prace nad tworzeniem komendy oraz struktur terenowych rozpoczął, przysłany z Warszawy - mjr./ppłk. Janusz Szlaski vel Szulc "Prawdzic", który był faktycznym twórcą siły Okręgu Nowogródek. Jego zasługą była budowa struktur terenowych okręgu, jak i samodzielna decyzja o powołaniu do życia w planowy sposób własnych oddziałów partyzanckich.
Początkowo sztab komendy zainstalowano w Szczuczynie, jednak po pewnym czasie, ze względów komunikacyjnych i konspiracyjnych, siedzibę komendy przeniesiono do Lidy.
Do maja 1942 r. zdołano obsadzić większość oddziałów komendy, natomiast w terenie zorganizować siatkę organizacyjną w pięciu powiatach: szczuczyńskim, lidzkim, stołpeckim, nowogródzkim i wołożyńskim. W dwóch ostatnich obwodach, większość ludności stanowili Białorusini. W gminach, gdzie większość stanowili Polacy praca organizacyjna szła bardzo sprawnie, przy czym należy mocno zaznaczyć, że 40 % żołnierzy Okręgu Nowogródek było Białorusinami prawosławnymi.
W listopadzie 1942 r., "Prawdzic" wraz ze swoim sztabem, zdołał zorganizować komendę okręgu, oraz zakończyć prace nad objęciem strukturami wojskowymi całego województwa.
Skład osobowy i struktura Komendy Okręgu.
Komendanci Okręgu:
- ppłk Janusz Prawdzic-Szlaski "Prawdzic", "Borsuk".: formalnie 1 września, faktycznie październik 1941 - 12 czerwca 1944 r. (odwołany).
- ppłk Adam Szydłowski "Poleszczuk".: 12 czerwca - 17 lipca 1944 r. (aresztowany przez Sowietów).
- mjr Maciej Kalenkiewicz "Kotwicz".: 17 lipca - 21 sierpnia 1944 r. (wyznaczony przez poprzednika, depeszą z 18 sierpnia oficjalnie mianowany przez KG AK, poległ w walce).
- p.o. kpt./ppłk Stanisław Sędziak "Warta".: 22 sierpnia 1944 (formalnie od 28 sierpnia) - listopad 1944 r. (wyznaczony przez poprzednika, przekazał komendę).
- p.o. por./rtm. Jan Skorb "Puszczyk", "Skorb".: listopad/grudzień 1944 - kwiecień/(maj ?) 1945 r.
Adiutant komendanta:
- ppor. Zenon Batorowicz "Zdzisław", "Chmara".: (1943 r.)
I Adiutant komendanta:
- ppor. Zenon Batorowicz "Zdzisław", "Chamara".: (1944 r.)
- por. Jan Skorb "Puszczyk", "Boryna".: (1944 r.)
II Adiutant komendanta:
- ppor. Wincenty Biruk "Orlik".: (1944 r.)
Szef sztabu:
- kpt./ppłk Stanisław Sędziak "Warta", "Wicher", "Oset".: październik 1942 - 26 czerwca 1944 r.
Oddział I (Organizacyjny).
- kpt. Władysław Stawowski "Sawa".:
Szef kancelarii i oficer personalny:
- por. Józef Mamczyc "Spokojny".:
Szef Służby Sprawiedliwości. Wojskowy Sąd Specjalny
- N.N. "Łaba".
Podziemny wymiar sprawiedliwości zorganizowany w ramach Okręgu "Nów" był jedynym przejawem polskiej aktywności na tym polu, bowiem nie powołano na Nowogródczyźnie żadnych innych konspiracyjnych sądów cywilnych.
WSS-y powołane zostały przy Komendzie Okręgu, a także przy Komendach Obwodów (Ośrodków) i zgrupowaniach partyzanckich. Rozpatrywały one zarówno sprawy karne uczestników konspiracji, jak i niezorganizowanych obywateli RP.
Na podstawie wydanych przez nie orzeczeń wykonano kilkaset wyroków śmierci na zdrajcach, delatorach, konfidentach i prowokatorach. Według relacji płk "Prawdzica" na terenie Okręgu zlikwidowano około 300 osób pracujących czynnie dla obu okupantów. W rzeczywistości liczba ta mogła być większa.
Wraz z rozwojem własnych oddziałów partyzanckich rosła także liczba likwidacji wykonywanych na mocy decyzji dowódców poszczególnych oddziałów. W warunkach dynamicznej walki prowadzonej z dwoma wrogami takie szybkie, doraźne działania były po prostu nieuniknione. Należy jednak dodać, że nawet po lipcu 1944 r., w skrajnie trudnych warunkach nowej okupacji sowieckiej, Komenda Okręgu dyscyplinowała lokalnych dowódców, przypominając im, iż jedynym podmiotem uprawnionym do orzekania wyroków jest Wojskowy Sąd Specjalny.
Szef duszpasterstwa.
- ks. ppłk Giedymin Pilecki "Długosz", "Kazimierz".:
Szef służby sanitarnej.
- dr Bolesław Dziczkaniec "Nowogródzki", "X".:
Referat legalizacji.
- ppor. Stefan Fiedorowicz vel Teodorowicz "Stefan".:
Jedyny punkt legalizacji udało się zorganizować w Lidzie. Punkt ten zajmował się fałszowaniem większości wzorów dokumentów i urzędowych blankietów niemieckich oraz pieczęci używanych przez miejscowe urzędy i instytucje niemieckie. Przy pomocy sfałszowanych pieczęci stemplowano np. dowody osobiste żołnierzy konspiracji i ludności niezorganizowanej, chroniąc ich tym samym od wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy.
Oddział II (Wywiad, Kontrwywiad).
- kpt. Bolesław Wasilewski "Bustromiak".:
Wywiadowi okręgu udało się wprowadzić "wtyczki" do większości instytucji i urzędów zorganizowanych przez niemieckie władze okupacyjne, a także do kolaboranckich instytucji, utworzonej przez Niemców administracji i policji białoruskiej. Osoby te rozwinęły dobrze prosperującą siatkę wywiadowczą, informującą Komendę Okręgu o poczynaniach władz okupacyjnych. Umożliwiały one też przeprowadzenie skutecznych akcji bojowych, dostarczając danych o siłach niemieckich i ich dyslokacji.
Należy także nadmienić, że od drugiej połowy 1941 r., w Baranowiczach funkcjonował Odcinek I Referatu Wschód, Oddziału II Komendy Głównej ZWZ-AK. Referat ten noszący kryptonim "WW-72", utworzono po agresji Wehrmachtu na ZSRR, w celu utworzenia sieci wywiadowczej, która zbierałaby informacje posuwając się wraz z linią frontu.
Oddział III (Operacyjny).
- kpt./ppłk Stanisław Sędziak "Warta", "Wicher", "Oset".: (1944 r. ?)
Referat lotniczy.
- por./kpt. Stanisław Rybka „Brożyna”, „Ikar”.: (1944 r.)
Referat artylerii.
- kpt. Mieczysław Ostrowski „Kartacz”.: (1944 r.)
Oddział IV (Kwatermistrzostwo).
- ppor. "Dunin".:
- kpt./mjr Wacław Pecul "Krzysztof".:
Oddział V (Łączność).
- ppor. "Chmura".
- ppor./por. Józef Orechwo "Juz".: 1943 - ??
Łączność taktyczna.
- ppor. Sylwester Kalinowski "Blady".
- ppor. N.N. "Julian".
Jesienią 1943 r., Komenda Okręgu otrzymała z Warszawy do swojej dyspozycji 16 aparatów nadawczych. Cztery z nich otrzymał Inspektorat Baranowicze, reszta została "zamelinowana" przez szefa łączności radiowej w KO.
Kompania łączności liczyła 80 żołnierzy, doskonale wyszkolonych i obytych z realiami okupacyjnymi, panującymi na terenie okręgu.
W związku z obawami przed dekonspiracją łączność radiową ze Sztabem Naczelnego Wodza nawiązano dopiero w maju 1944 r.
Podczas Operacji "Ostra Brama" komendant Okręgu Wilno (gen. "Wilk") korespondował z Londynem, jedynie za pośrednictwem kompanii łączności Okręgu Nowogródek.
Łączność Konspiracyjna.
- por. N.N. "Dąb".:
- por. W. Krąkowska "Ewa".
- ppor. Regina Danowska "Kotka": (1944 r.)
Zadaniem oddziału była organizacja sieci kurierskiej obejmującej teren okręgu, a także zorganizowanie lokali dla kurierów Komendy Głównej, Komendy Okręgu oraz obwodów (ośrodków). Do pełnienia służby kurierskiej najlepiej nadawały się oczywiście kobiety i ich rola była tu dominująca.
Poza podstawową siecią łączności kurierskiej okręg dysponował także tzw. siecią alarmową oraz siecią zapasową. Gęsta sieć łączności utrzymywana była przede wszystkim w okolicach Lidy i Baranowicz.
Oddział VI Biuro Informacji i Propagandy.
- dr Stanisław Wawrzyńczyk "Ligenza".: maj/czerwiec - lipiec 1944 r.
- Czesław Zgorzelski „Rafał”, „Zbigniew”.: lipiec - wrzesień 1944 r.
- Jerzy Wroński "Stopa".: wrzesień (?) 1944 - marzec (?) 1945 r.
Referat Informacyjny.
- Stanisław Wawrzyńczyk "Ligenza".
- Czesław Zgorzelski "Rafał".
Referat "Antyk".
Komórka "N".
Od sierpnia 1942 r., BIP Okręgu rozpoczął wydawanie powielanych ulotek i komunikatów, pochodzących z nasłuchu radiowego.
11 listopada 1942 r., ukazał się pierwszy, powielony na szapirografie, numer organu prasowego Okręgu "Świt Polski". Przez następny rok ukazywał się on jako tygodnik w nakładzie 200-300 egzemplarzy. Dopiero w listopadzie lub w grudniu 1943 r., otrzymano z BIP-u Komendy Głównej drukarnię przesłaną na Nowogródczyznę transportem kolejowym, którą nazwano tam "Maryśką". Drukarnię obsługiwali: N.N. "Michał", N.N. "Gienia", N.N. "Piotr". Dzięki takiemu obrotowi sprawy "Świt" mógł przejść na wydawanie techniką drukarską.
Według relacji Stanisława Wawrzyńczyka i wspomnień płk "Prawdzica" w kwietniu 1944 r., zwiększono nakład do 5 000 egzemplarzy, natomiast w maju/czerwcu tego roku do 7 000. O ile nie ma wątpliwości, że możliwości techniczne pozwalały na wydawanie pisma w tak dużym nakładzie, to jednak możliwości zdobywania papieru aż w takich ilościach na Kresach, muszą budzić pewne wątpliwości.
Ogółem - według relacji S. Wawrzyńczyka - ukazały się co najmniej 52 drukowane numery "Świtu", nie licząc tych wydanych wcześniej na powielaczu. Redaktorem pisma był szef BIP-u w okręgu Stanisław Wawrzyńczyk "Ligenza", oraz jego zastępca (a także następca) Czesław Zgorzelisk "Rafał", "Zbigniew".
W czerwcu 1944 r., w jednym z numerów "Świtu" pojawił się artykuł wstępny S. Wawrzyńczyka, krytykujący stanowisko W. Churchilla w sprawie Kresów Wschodnich.
Wynikiem tej krytyki była reakcja Komendanta Okręgu Wilno, Aleksandra Krzyżanowskiego "Wilka", który zawiesił wydawanie pisma, motywując to narażeniem na szwank stosunków z Wlk. Brytanią.
W miejsce "Świtu" pojawiło się, wydawane w nakładzie około 100 egzemplarzy pismo plakatowe, redagowane przez Czesława Zgorzeliska "Rafała" i wywieszane w wybranych punktach, powtarzające wiadomości z serwisu informacyjnego "Świtu".
Po wkroczeniu Armii Czerwonej "Świt", który wydawano na powielaczu, ukazywał się jeszcze jakiś czas. W lipcu 1944 r., w skład redakcji wszedł J. Wroński, który dotychczas był członkiem ochrony drukarni.
Jako dodatek do "Świtu", w latach niemieckiej okupacji, wychodziły raz na miesiąc "Listy z Piekła", przedruki wstrząsających autentycznych listów, przysyłanych przez Polaków wywiezionych w latach 1939-1941 w głąb ZSRR, głównie do Kazachstanu i na Syberię.
Zarówno drukarnia jak i redakcja "Świtu" pracowały w polskich zaściankach w okolicach Bieniakoń oraz majątku Horodno.
W ramach Oddziału VI działał referat informacyjny, którego głównym zadaniem było opracowywanie raportów sytuacyjnych, przesyłanych następnie do Komendy Okręgu, a stamtąd do Komendy Głównej AK.
W październiku lub w listopadzie 1943 r., swoją działalność rozpoczął referat "Antyk", nie udało się niestety ustalić, na czym ona konkretnie polegała.
Działała także komórka Akcji "N". Kolportaż w ramach tej akcji nie podlegał BIP-owi a szefowi Oddziału I (Organizacyjnego) Komendy Okręgu - kpt. "Sawie". Kolportowano ulotki przesyłane z Warszawy, jak i te wydawane na miejscu i redagowane przez "Ligenzę". Na terenie okręgu Akcja "N" trwała w okresie od stycznia do czerwca 1944 r.
Trzeba w tym miejscu nadmienić, że czynny udział w Akcji "N" brało harcerstwo Nowogródczyzny. Chorągwie Nowogródzka i Wileńska Szarych Szeregów, noszące w Akcji "N" wspólny kryptonim "Bożena", były zaangażowane w przewóz druków "N" do Wilna, Lidy i Baranowicz a następnie od października 1942 r., aż do Mińska Litewskiego, Bobrujska, Borysowa, Orszy i Smoleńska.
Komórki Oddziału VI Komendy Okręgu istniały w każdym z obwodów.
W Obwodzie Szczuczyn wydawano pismo zatytułowane kryptonimem obwodowym - "Łąka". Jego nakład wahał się w przedziale 100 - 300 egzemplarzy. Od czerwca 1943 r., wydawano tu również powielany tygodnik pt. "Sprawy Polskie". Do czerwca 1944 r., ukazało się łącznie 35 numerów tego pisma, redagowanych przez Jerzego Kostrowickiego "Dymitra".
W Obwodzie Lida, wydawano mniej więcej raz na miesiąc pismo pt. "Szlakiem Narbutta", powielane nakładem 100 - 300 egzemplarzy i redagowane przez Michała Rzuchowskiego "Łabędzia", Olgierda Paszkiewicza "Sołokaja", Wandę Klott, ks. Giedymina Pileckiego i redaktora technicznego - Dziedzica "Perkunasa". W sumie w okresie od listopada/grudnia 1943 do lutego 1945 r., ukazało się 7-8 numerów tego pisma.
Od lutego do maja 1945 r., w miejsce "Szlakiem Narbutta" pojawił się jednokartkowy "Biuletyn Informacyjny", zawierający wieści pochodzące z nasłuchu radiowego, wydawany w nakładzie 100 - 150 egzemplarzy na powielaczu zlokalizowanym w Dubiczach. Nasłuch prowadził N.N. "Bradziaga".
Pozostałe obwody wydawały co tydzień komunikaty radiowe na powielaczach. Pismo obwodowe wydawano także najprawdopodobniej w Baranowiczach.
Oddział VII (Saperzy).
- por. Józef Łubikowski "Sybirak".:
Baza Okręgu Nowogródek w Warszawie.
Powstała w połowie 1943 r.
- rtm./mjr Tomasz Zan "Borek".
Po fiasku Operacji "Ostra Brama" i zajęciu Nowogródczyzny przez Armię Czerwoną, zdołano podjąć działalność konspiracyjną i odtworzyć w szczątkowych rozmiarach strukturę Komendy Okręgu, tym razem w realiach okupacji sowieckiej. Po lipcu 1944 r., schemat organizacyjny KO wyglądał następująco:
Komendant Okręgu.
Adiutant Komendy Okręgu.
- ppor. Wincenty Biruk "Orlik".
I zastępca komendanta.
- kpt. Władysław Stawowski "Sawa".
II zastępca komendanta.
- kpt. Bolesław Wasilewski "Bustromiak".
Szef Sztabu (?).
- kpt. Stanisław Rybka "Ikar".
Szef łączności.
- por. Józef Orechwo "Juz".
Szef saperów.
por. Józef Łubikowski "Sybirak".
Szef BIP.
- CzesławZgorzelski "Zbigniew".
- Janusz Wroński "Janosik".
Kwatermistrz.
- N.N. "Henryk".
Kapelan.
- ks. Giedymin Pilecki "Długosz".
Tak zrekonstruowana Komenda Okręgu przystąpiła do ujęcia w karby organizacyjne rozproszonych żołnierzy i konspiratorów. Odbudowano pracę konspiracyjną w ośrodkach terenowych. Zamierzano w sposób zorganizowany dotrwać do oczekiwanej konferencji pokojowej, która uwzględniłaby prawa polskie do tych ziem. Dziś wiemy, że po ustaleniach w Jałcie była to tylko iluzja.
Obsada personalna i struktura terenowa.
De facto do grudnia 1943 r., formalnie zaś do marca 1944 r., Okręg Nowogródek organizacyjnie należał do Obszaru Białystok. Po tych datach, do czerwca 1944 r., działał on jako samodzielny okręg i był bezpośrednio podporządkowany Komendzie Głównej. 12 czerwca, w związku z Operacją "Ostra Brama", okręg Nowogródek podporządkowano Okręgowi Wilno. Stan podległości został utrzymany po zakończeniu akcji wileńskiej w lipcu 1944 r., choć nigdy oficjalnie Okręg Nowogródzki AK nie został przeformowany na podokręg (w niektórych dokumentach, zwłaszcza wytworzonych w Okręgu Wileńskim, nazwa ta jednak się pojawia).
Zasadniczo Okręg Nowogródek zamykał się w granicach przedwojennego województwa nowogródzkiego. W styczniu 1943 r., na rozkaz Komendy Głównej AK, przekazano Okręgowi Wilno miasto i północną część Obwodu Wołożyn.
W kwietniu tego roku na podstawie porozumienia z komendą Okręgu Polesie, Okręg Nowogródek miał prawo sięgać swoją siatką konspiracyjną aż do rzeki Prypeć.
W grudniu do Okręgu Nowogródek oddano teren gminy Ejszyszki w powiecie lidzkim, "zagospodarowany" organizacyjnie w latach 1941-1942 przez Okręg Wilno. Dodatkowo w tym samym mniej więcej czasie Okręg Nowogródek wszedł organizacyjnie na teren sąsiadującego z nim od zachodu powiatu Grodno, należącego do Okręgu Białystok (kompania konspiracyjna "Moczary, później "Kotra").
Początkowo w planach komendy okręgu, każdemu obwodowi miał odpowiadać batalion, rejonom - kompania, natomiast placówkom - pluton. Bardzo szybko założenia te okazały się nierealne, gdyż rozwój organizacyjny następował bardzo nierównomiernie w poszczególnych obwodach. Najprężniej rozwijały się obwody (ośrodki): Lida, Szczuczyn, Wołożyn, Baranowicze, Nieśwież i Stołpce, które już w 1943 r., mogły wystawić pełny batalion oraz w rezerwie kolejny, nie uzbrojony.
Jak już wyżej wspomniałem w listopadzie 1942 r., zakończono organizację całego okręgu.
Według relacji płk Prawdzica i szefa sztabu okręgu ppłk. Sędziaka obsada obwodów do stycznia 1943 r., wyglądała następująco:
Obwód Szczuczyn "Łąka".
Powstał jako pierwszy, w listopadzie 1941 r.
Komendanci:
- inż. Świda "Sęk".: 1941 - 1942 r.
- ppor. Kazimierz Krzywicki „Wiesław”.: 1942 - styczeń 1943 r.
Obwód Lida "Bór".
Obwód Lidzki był największym obwodem Okręgu pod względem liczebności. W Lidzie zainstalowano Komendę Okręgu.
Komendanci:
- inż. Olgierd Kuszelewski "Sulima".: 1942 - styczeń 1943 r.
Miasto.
- kpt. Waligóra "Dolina".
Powiat.
- ppor. Szymon Pieluchowski "Maczuga".
Obwód Wołożyn-Juraciszki.
W styczniu 1943 r., większość obwodu wraz z miastem Wołożyn przekazano Okręgowi Wilno.
Komendant:
- por. Stanisław Dedelis „Pal”..: 1942 - styczeń 1943 r.
Obwód Nowogródek "Stawy".
Komendanci:
- kpt. Ryszard Stopa „Maciej”, „Andrzej”.: ?? - 1 maja 1942 r.
- ppor. Ludwik Nienartowicz "Miedzianko".: 1942 - styczeń 1943 r.
Inspektorat Baranowicze.
- kpt. Ryszard Stopa "Maciej", "Andrzej".: 1 maja 1942 - 1 września 1943 r.
Obwód Stołpce "Słup".
Zorganizowany zimą 1941/1942 r.
Komendant:
- por. Aleksander Warakomski „Świr” .: 1942 (?) - styczeń 1943 r.
Obwód Nieśwież "Strażnica"
Komendant:
- por. CC Stanisław Winter „Rudy”, „Stiopka”, „Stanley”, "Biały".: ?? - ??
Obwód Baranowicze "Puszcza".
Komendanci:
- por. Andrzej Wierzbicki „Józef I”.: ?? - jesień 1943 r. (?)
Baranowicze-miasto.
5 kompanii miejskich.
Komendant:
- por. Zygmunt Szacherki „Sokół”.: ?? - ??
Baranowicze-powiat.
4 kompanie: Nowa Mysz, Horodyszcze, Lachowicze, Korczyn.
Komendant:
- por. Witold Lenczewski „Wiktor”.: ?? - ??
Obwód Słonim "Piaski".
Komendanci:
- kpt. Aleksander Rybnik „Zając”, „Popławski”, „Dziki”, „Jerzy”.: ?? - grudzień 1942 (zagrożony aresztowaniem, porzucił teren obwodu).
- kpt. Mieczysław Ostrowski „Kartacz”.: 1942 (?) - kwiecień 1944 r. (odszedł do partyzantki).
W styczniu 1943 r., nastąpiła zmiana struktury organizacyjnej wynikająca z zadań, jakie postawiono Okręgowi Nowogródek w planach wybuchu powstania powszechnego. Według założeń Komendy Głównej AK powstanie powszechne miały wykonać okręgi Generalnej Guberni, natomiast okręgi położone na wschodzie - ubezpieczyć działania powstańcze przed wycofującą się ze wschodu armią niemiecką. Zadanie to miało być wykonane poprzez przecięcie szlaków komunikacyjnych, prowadzących ze wschodu do Generalnej Guberni tak, aby dać czas potrzebny do okrzepnięcia powstania wewnątrz kraju.
W związku z tym zlikwidowano obwody, a w ich miejsce powstały tzw. ośrodki, w zależności od przeznaczenia podzielone na dywersyjno-partyzanckie, partyzanckie oraz dywersyjne. Większość z nich zlokalizowano na głównych arteriach komunikacyjnych.
I tak na południowym szlaku komunikacyjnym (linia kolejowa Warszawa-Brześć-Słuck-Mińsk-Moskwa, szosa Warszawa-Brześć-Mińsk-Moskwa) utworzono następujące ośrodki dywersyjno-partyzanckie:
Inspektorat Baranowicze.
- kpt. Ryszard Stopa "Maciej" "Andrzej".: 1 maja 1942 - 1 września 1943 r.
- por. Andrzej Wierzbicki "Józef I".: jesień 1943 - ??
Stołpce "Słup".
4 kompanie konspiracyjne: Iwieniec, Derewno, Stołpce – miasto, Okińczyc – Mikołajewszczyzna.
Komendanci ośrodka:
- por. Aleksander Warakomski „Świr”.: styczeń 1943 -?? (spalony, skierowany do Lidy).
- por. CC Franciszek Rybka „Kula”.:?? - ??.
Nieśwież "Strażnica".
2 kompanie terenowe, 1 kompania w stadium organizacji: Nieśwież, Kleck, Zaostrowiecza.
Komendant ośrodka:
- por. CC Stanisław Winter „Rudy”, „Stiopka”, „Stanley”, „Biały”.: ?? - ??
Baranowicze "Puszcza".
Baranowicze – miasto: 3 kompanie konspiracyjne, 2 zespoły saperskie.
Baranowicze – powiat: 4 kompanie terenowe: Horodyszcze, Lachowicze, Nowa Mysz, i Kroszyn.
Komendant ośrodka:
- por. Andrzej Wierzbicki "Józef I".: ?? - jesień 1943 r.
Baranowicze-miasto.
Komendant:
- por. Zygmunt Szacherki „Sokół”.: ?? - ??
Baranowicze-powiat.
Komendant:
- por. Witold Lenczewski „Wiktor”..: ?? - ??
Słonim "Piaski".
2 kompanie terenowe.
Komendanci ośrodka:
- kpt. Mieczysław Ostrowski „Kartacz”.: 1942 (?) - kwiecień 1944 r. (odszedł do partyzantki).
- NN. „Józef II”.: ?? - ??
Byteń "Dąb".
Organizacja ośrodka została rozpoczęta po zmianach strukturalnych ze stycznia 1943 r. Mimo nacisków Komendy Głównej prace rozpoczęto bardzo późno i nigdy ich nie ukończono. W sumie zorganizowano 1 szczątkową kompanię.
Komendanci:
- N.N. "Termometr".: ?? - ??
W środkowej części okręgu ośrodek partyzancki:
Nowogródek "Stawy".
2 kompanie pełne, 1 kompania szkieletowa: Dzięcioł – Nowojelnia i Nowogródek oraz zawiązek trzeciej kompanii w rejonie Lubcza i Korelicz.
Komendant ośrodka:
- ppor./por. Mieczysław Szczerski "Szczerbiec, "„Żulik”.: styczeń - maj 1943 r.
Na północnym szlaku komunikacyjnym (linia kolejowa Wołkowysk-Mosty-Lida-Mołodeczno-Mińsk, szosa Grodno-Lida-Juraciszki-Holszany) utworzono ośrodki:
Iwie-Juraciszki "Brzoza", "Cis" (dawny Wołożyn).
W styczniu 1943 r., wschodnią część obwodu, od stacji kolejowej Bohdanów, na linii kolejowej Lida-Mołodeczno wprost na południe aż po Puszczę Nalibocką, Okręgowi Wilno.
4 kompanie: Lipniszki, Iwje, Juraciszki, Ługomowicze.
Komendant ośrodka:
- por. Stanisław Dedelis „Pal”..: styczeń 1943 - ??
Lida "Bór".
3-4 kompanii w mieście i 7 kompanii w terenie.
Komendanci:
- inż. Olgierd Kuszelewski "Sulima".: styczeń - połowa 1943 r.
- kpt. cc. Stanisław Sędziak "Warta".: ?? - ??
- kpt. Wacław Stawowski "Sawa".: ?? - ??
- por. Aleksander Warakomski „Świr”.: (nie objął funkcji, zginął z rąk policji bezpieczeństwa.)
- ppor. Szymon Pieluchowski „Maczuga”.: ?? - czerwiec 1944 r. (poległ w walce z Niemcami).
Szczuczyn "Łąka".
5 kompanii: Szczuczyn („Ugór”), Żołudek („Trawnik”), Wasiliszki („Pastwisko”), Wawiórka („Wygon”), Ostryna – Kamionka („Moczary”)
Komendanci:
- ppor. Kazimierz Krzywicki „Wiesław”.: styczeń - jesień 1943 r.
- ppor. Bojomir Tworzyański "Ostoja".: jesień 1943 - 1944 r.
- chor. Wacław Ługowski „Burza”.: ??-??
- ppor. Józef Raubo „Zenit”.: ??-??
***
W literaturze przedmiotu obowiązuje kilka wersji podziału okręgu na obwody (ośrodki). Ppłk. Szlaski "Prawdzic" ("Nowogródczyzna w walce 1940-1945, Londyn 1976." ) oraz ppłk Sędziak "Warta" ("Ze wspomnień żołnierzy AK Okręgu Nowogródek, oprac. Eugeniusz Wawrzyniak, Warszawa 1988" ) wspominają np. tylko o jednym inspektoracie (Baranowicze, Południe "C"). W opublikowanym w 1980 r., opracowaniu Jadiwgi Kijewskiej i Antoniego Sanojcy "Schemat organizacyjny ZWZ-AK 1939-1945", autorzy podają następującą strukturę organizacyjną:
Sztab Okręgu.
Inspektorat Rejonowy - Północny.
Obwód Szczuczyn.
Placówki: Wasiliszki, Ostryna, Wawiórka, Żołudek.
Obwód Lida.
Placówki: Bielica, Żyrmuny, Białohruda, Wenerów, Bieniakonie, Ejszyszki, Raduń.
Obwód Wołożyn - Iwie.
Placówki: Iwie, Sobotniki, Lipniszki.
Inspektorat Rejonowy Nowogródek - Środkowy.
Obwód Nowogródek.
Obwód Stołpce.
Placówki: Iwieniec, Derewno, Okęcie, Stołpce.
Inspektorat Rejonowy Baranowicze - Południowy.
Obwód Baranowicze.
Placówki: Nowa Mysz, Horodyszcze, Korczyń.
Obwód Słonim (brak danych).
Obwód Nieśwież.
Placówki: Nieśwież, Kleck.
Gwoli wyjaśnienia należy dodać, że różnice pomiędzy wersją "Prawdzica" i "Warty", a wersją Kijewskiej i Sanojcy wynikają być może stąd, że Sanojca jako oficer Komendy Głównej AK podaje przewidywany przez KG stan organizacyjny okręgu. Należy więc sądzić, że ppłk "Prawdzic" i ppłk. "Warta" podają faktyczny stan okręgu. Rozstrzygnięcie tych różnic jest trudne, tym bardziej, że "Sanojca" w swym opracowaniu nie powołuje się na komendanta okręgu i jego szefa sztabu, czyli ludzi, najlepiej zorientowanych w swoim stanie posiadania.
Według najnowszych badań Kazimierza Krajewskiego, zawartych w pracy "Nowogródzki Okręg AK w dokumentach", po reorganizacji okręgu ze stycznia 1943 r., na terenie okręgu powstało 10 ośrodków dywersyjno-partyzanckich.
Krajewski podaje, że obok wymienionych przeze mnie wyżej ośrodków, istniał także Ośrodek Niedźwiedzica – Hancewicze („Hart”), który zorganizował 4 plutony terenowe, a jego komendantami byli kolejno:
- ppor. cz.w. Kazimierz Murowicki „Narcyz”.: ?? - lato 1943 r.
- ppor. cz.w. Wincenty Piszcz „Góg”..: lato 1943 (?) - ??
Ośrodki Byteń i Niedźwiedzica-Hancewicze, stosunkowo słabe i obejmujące południową, skrajną część województwa nowogródzkiego oraz północną skrajną część Polesia, usytuowane zostały wzdłuż "poleskiego" odcinka strategicznej szosy Brześć-Moskwa. Komenda AK uznała, że Okręg Polesie będzie zbyt słaby organizacyjnie, aby mógł w okresie przełomowym wykonać zadania dywersyjne na tym, tak ważnym szlaku komunikacyjnym.
Koniec.
|
